Zaburzenia zachowania

Zaburzenia zachowania dorosłych – psychoterapia

Zaburzenia zachowania dorosłych mogą znacząco wpływać na relacje rodzinne, związki, życie zawodowe i funkcjonowanie społeczne. Mogą przejawiać się między innymi poprzez przemoc fizyczną i/lub psychiczną, impulsywność, łamanie norm społecznych, lekceważenie granic innych osób, zachowania ryzykowne, kłamstwa, manipulowanie, niszczenie własności czy powtarzające się konflikty.

Nie każde zachowanie tego rodzaju oznacza jednak zaburzenie psychiczne. Każdemu człowiekowi zdarzają się sytuacje, w których reaguje złością, impulsywnie albo nieadekwatnie do okoliczności. O problemie wymagającym profesjonalnej pomocy można mówić przede wszystkim wtedy, gdy określony sposób reagowania jest utrwalony, powtarzalny i powoduje poważne konsekwencje w życiu danej osoby lub jej otoczenia.

Dlatego zaburzenia zachowania terapia nie powinny być rozumiane jako próba prostego „wyeliminowania” niepożądanego zachowania. Istotne jest przede wszystkim poznanie jego przyczyn i zrozumienie jaką pełni funkcję w życiu pacjenta.

zaburzenia zachowania dorosłych

Czym są zaburzenia zachowania u dorosłych?

Zachowanie człowieka jest wynikiem współdziałania wielu czynników. Wpływają na nie między innymi osobowość, doświadczenia życiowe, sposób regulowania emocji, relacje z innymi osobami, aktualna sytuacja życiowa oraz wcześniejsze doświadczenia rozwojowe.

W przypadku utrwalonych problemów zachowania mogą pojawiać się trudności z respektowaniem granic innych osób, kontrolowaniem impulsów czy przewidywaniem konsekwencji własnych działań.

Osoba dorosła może między innymi:

reagować bardzo gwałtownie w sytuacjach konfliktowych,
stosować przemoc psychiczną lub fizyczną,
mieć trudność z wyrażaniem złości,
niszczyć przedmioty,
lekceważyć ustalone zasady,
podejmować ryzykowne dla siebie zachowania,
często wchodzić w konflikty z innymi,
wykorzystywać kłamstwo lub manipulację,
mieć trudności z respektowaniem granic,
reagować impulsywnie,
powtarzać zachowania, które przynoszą negatywne konsekwencje.

Warto jednak podkreślić, że taki zestaw objawów nie pozwala samodzielnie postawić diagnozy. Podobne zachowania mogą występować w związku z różnymi problemami psychicznymi, zaburzeniami osobowości, trudnościami w regulacji emocji, uzależnieniami czy doświadczeniami traumatycznymi.

Z tego względu profesjonalna terapia zaburzeń zachowania powinna być poprzedzona odpowiednią oceną przez specjalistę psychoterapeutę sytuacji pacjenta.

Zaburzenia zachowania a agresja

Jednym z najbardziej widocznych problemów związanych z zachowaniem dorosłych może być agresja.

Może ona przyjmować różne formy. Nie musi oznaczać wyłącznie przemocy fizycznej. Również krzyk, groźby, poniżanie, zastraszanie, niszczenie przedmiotów czy celowe wzbudzanie strachu to agresywne zachowania.

Warto przy tym odróżnić samą emocję od sposobu jej wyrażania.

Złość jest naturalną emocją. Informuje nas, że nasze granice są przekraczane. Powody mogą być różne i u każdej osoby coś innego może wywoływać frustrację. Mamy przecież różne potrzeby i te same sytuacje możemy przeżywać w zupełnie inny sposób. Pojawiająca się frustracja jest więc adekwatna w sytuacji, gdy ktoś lub coś narusza nasze granice. Problem zaczyna się wtedy, gdy człowiek nie potrafi regulować złości i reaguje w sposób, który krzywdzi innych lub prowadzi do poważnych konsekwencji.

Dlatego zachowania agresywne – terapia powinny być analizowane nie tylko z perspektywy samego wybuchu. Ważne jest również to, co wydarzyło się wcześniej.

Można więc zadawać pytania:

Co uruchamia złość?
Jak osoba interpretuje zachowanie innych?
Jakie emocje pojawiają się przed agresją?
Czy reakcja jest impulsywna czy zaplanowana?
Co dzieje się po wybuchu?
Jakie konsekwencje przynosi takie zachowanie?
Czy podobne schematy pojawiają się w różnych relacjach?

Odpowiedzi na te pytania mogą pomóc zrozumieć mechanizm problemu.

Skąd mogą wynikać zaburzenia zachowania dorosłych?

Nie istnieje jedna przyczyna, która wyjaśniałaby wszystkie przypadki. U poszczególnych osób mechanizm może być zupełnie inny.

Znaczenie mogą mieć między innymi:

doświadczenia z dzieciństwa,
przemoc lub zaniedbanie,
trudne relacje rodzinne,
doświadczenia traumatyczne,
problemy z regulacją emocji,
impulsywność,
trudności w relacjach interpersonalnych,
utrwalone sposoby reagowania wykształcone w przeszłości,
problemy związane z używaniem alkoholu lub innych substancji,
przewlekły stres,
współwystępujące zaburzenia psychiczne,
trudności związane z osobowością.

Jednocześnie nie należy zakładać, że osoba zachowująca się agresywnie zawsze sama była ofiarą przemocy albo że każde trudne zachowanie ma swoje źródło w dzieciństwie. Psychologiczne mechanizmy zachowania są bardziej złożone.

Dlatego terapia zaburzeń agresji powinna opierać się na indywidualnym rozpoznaniu sytuacji, a nie na przyjmowaniu z góry jednej przyczyny.

Czy zaburzenia zachowania są tym samym co zaburzenia osobowości?

Nie.

To ważne rozróżnienie, ponieważ problemy z zachowaniem mogą występować w przebiegu różnych zaburzeń psychicznych, w tym niektórych zaburzeń osobowości, ale nie oznacza to automatycznie, że osoba przejawiająca agresję czy impulsywność ma zaburzenie osobowości.

U osoby dorosłej specjalista może brać pod uwagę między innymi trwałe wzorce funkcjonowania interpersonalnego, sposób przeżywania emocji, kontrolę impulsów oraz stosunek do norm i granic innych osób.

Jeżeli pojawiają się cechy charakterystyczne dla antyspołecznego zaburzenia osobowości, diagnoza wymaga znacznie szerszej oceny niż sama obserwacja aktualnych zachowań. Oznacza to, że osoba dorosła zgłaszająca się z problemem agresji lub powtarzających się konfliktów nie powinna być automatycznie określana mianem „osoby antyspołecznej”.

Zaburzenia zachowania terapia – na czym polega?

Zaburzenia zachowania terapia może mieć różny przebieg w zależności od przyczyn i nasilenia problemu.

Pierwszym krokiem jest zazwyczaj poznanie sposobu funkcjonowania pacjenta. Terapeuta może pytać o relacje rodzinne, związki, pracę, sytuacje konfliktowe, sposób reagowania na frustrację oraz historię podobnych zachowań.

Istotne jest również ustalenie, czy problem pojawia się tylko w określonych sytuacjach, czy też występuje w wielu obszarach życia.

Następnie możliwe jest wspólne rozpoznawanie powtarzających się schematów.

Przykładowo osoba może zauważyć, że w sytuacji krytyki automatycznie interpretuje ją jako atak. Pojawia się napięcie, następnie złość, a później impulsywna reakcja. Po konflikcie może pojawić się poczucie winy, wycofanie albo próba uzasadnienia własnego zachowania.

Zrozumienie takiego schematu jest często jednym z pierwszych kroków do jego zmiany.

Nad czym można pracować podczas psychoterapii?

Zakres terapii zależy od indywidualnych potrzeb. Może obejmować między innymi:

rozpoznawanie emocji,
regulowanie złości,
zwiększanie kontroli nad impulsami,
analizowanie sytuacji konfliktowych,
rozwijanie bardziej konstruktywnej komunikacji,
rozpoznawanie własnych potrzeb,
respektowanie granic innych osób,
zwiększanie odpowiedzialności za własne decyzje,
rozwijanie umiejętności rozwiązywania konfliktów,
pracę nad relacjami interpersonalnymi,
analizowanie utrwalonych schematów zachowania.

W przypadku osoby, która wielokrotnie reaguje agresją, ważne może być również nauczenie się rozpoznawania pierwszych sygnałów narastającego pobudzenia oraz zrozumienie z czego ono wynika.

Jeżeli człowiek zauważy napięcie odpowiednio wcześnie, może mieć większą możliwość zatrzymania automatycznej reakcji i zastanowienia się nad jej konsekwencjami.

Właśnie dlatego terapia zaburzeń agresji może koncentrować się nie tylko na samym zachowaniu, ale również na procesach emocjonalnych i poznawczych, które je poprzedzają.

Zachowania agresywne – terapia a kontrola złości

Jednym z ważnych obszarów terapii może być praca nad rozumieniem i wyrażaniem złości.

Nie chodzi o tłumienie emocji. Celem jest raczej nauczenie się rozpoznawania ich i wyrażania w sposób, który nie prowadzi do przemocy lub niszczenia relacji.

Przykładowo pacjent może uczyć się rozpoznawać:

sytuację → interpretację → emocję → napięcie → impuls → zachowanie → konsekwencję.

Z czasem możliwe jest wprowadzenie alternatywnych sposobów reagowania.

Jeżeli wcześniej krytyka partnera prowadziła automatycznie do krzyku, człowiek może stopniowo uczyć się zatrzymania, rozpoznania emocji, refleksji nad nimi i przedstawienia własnego stanowiska bez eskalowania konfliktu.

Tak rozumiana zachowania agresywne terapia nie polega na zakazie złoszczenia się. Złość jest bardzo ważnym sygnałem odnośnie naszych potrzeb, więc jest konieczną emocją, by można było określić czego chcemy, co jest w zgodzie z nami, a co wręcz przeciwnie. Terapia miałaby być pomocą, by mieć świadomość tego jak reagujemy i dlaczego, co miałoby przyczynić się do rozwijania umiejętności bardziej adekwatnego wyrażania swoich potrzeb bez krzywdzenia innych tym lub siebie.

Jak psychoterapia może pomóc w relacjach?

Problemy z zachowaniem często mają konsekwencje interpersonalne.

Osoba może doświadczać:

rozpadu związku,
konfliktów z partnerem,
oddalenia od rodziny,
problemów w pracy,
utraty przyjaciół,
izolacji społecznej.

Co więcej, konsekwencje zachowania mogą dodatkowo zwiększać frustrację i napięcie. W ten sposób powstaje błędne koło.

Człowiek reaguje agresywnie → relacja zostaje osłabiona → pojawia się odrzucenie lub konflikt → wzrasta poczucie złości i krzywdy → kolejny konflikt staje się bardziej prawdopodobny.

Psychoterapia może pomóc w rozpoznaniu takiego mechanizmu.

Praca może obejmować również sposób komunikowania potrzeb, reagowania na krytykę, rozwiązywania sporów oraz respektowania granic drugiej osoby.

Kiedy warto zgłosić się na terapię?

Nie warto czekać, aż problem doprowadzi do poważnego kryzysu.

Konsultacja ze specjalistą może być wskazana, gdy:

wybuchy złości powtarzają się,
agresja jest trudna do kontrolowania,
pojawiają się groźby lub przemoc,
osoba niszczy przedmioty podczas konfliktów,
konflikty powtarzają się w wielu relacjach,
zachowanie prowadzi do problemów zawodowych,
relacje rodzinne są coraz bardziej napięte,
partner lub bliscy zaczynają obawiać się reakcji pacjenta,
zachowania impulsywne powodują poważne konsekwencje,
pojawiają się problemy z alkoholem lub innymi substancjami,
człowiek sam zauważa, że nie potrafi zmienić swojego sposobu reagowania.

Ważnym sygnałem jest również sytuacja, w której po każdym konflikcie pojawia się żal lub poczucie winy, ale mimo tego podobny schemat regularnie się powtarza.

Psychoterapeuta Katowice – pomoc w przypadku problemów z zachowaniem

Osoba poszukująca pomocy może wpisywać w wyszukiwarkę hasło psychoterapeuta Katowice, gdy doświadcza powtarzających się problemów z agresją, impulsywnością, złością lub relacjami.

Przy wyborze specjalisty warto jednak zwrócić uwagę przede wszystkim na jego kwalifikacje, doświadczenie oraz sposób pracy.

W przypadku problemów z zachowaniem szczególnie istotne jest, aby terapeuta potrafił spojrzeć na trudność szerzej niż tylko przez pryzmat pojedynczego objawu.

Agresja może być bowiem elementem znacznie bardziej złożonego problemu.

Dlatego podczas pierwszych konsultacji ważne jest ustalenie, jak długo występują trudności, w jakich sytuacjach się pojawiają, jakie mają konsekwencje oraz czy towarzyszą im inne problemy psychiczne.

Czy osoba z zaburzeniami zachowania może zmienić swoje zachowanie?

Zmiana jest możliwa, jednak zwykle wymaga czasu i zaangażowania.

Utrwalone sposoby reagowania nie powstają z dnia na dzień. Jeżeli przez wiele lat człowiek rozwiązywał konflikty poprzez krzyk, zastraszanie, wycofanie albo innego rodzaju agresywne zachowania, zmiana takiego schematu wymaga nauczenia się nowych sposobów funkcjonowania.

Psychoterapia może stworzyć przestrzeń do bezpiecznego analizowania własnego zachowania bez konieczności natychmiastowego usprawiedliwiania go lub potępiania.

Nie chodzi przy tym o zdejmowanie odpowiedzialności z pacjenta.

Wręcz przeciwnie – jednym z ważnych elementów terapii może być rozwijanie zdolności do zauważania związku pomiędzy własnymi decyzjami a ich konsekwencjami.

Czy psychoterapia jest jedyną formą pomocy?

Nie zawsze.

Problemy zachowania u osoby dorosłej mogą współwystępować z uzależnieniem, depresją, zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami osobowości lub innymi trudnościami psychicznymi. W takich przypadkach potrzebne może być szersze postępowanie.

W zależności od sytuacji specjalista może zalecić konsultację psychiatryczną, terapię uzależnień lub inną formę specjalistycznego wsparcia.

Dlatego terapia zaburzeń zachowania powinna być zawsze dopasowana do rzeczywistego obrazu problemu, a nie wyłącznie do jednego objawu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy każde agresywne zachowanie u dorosłego oznacza zaburzenia zachowania?

Nie. Pojedynczy wybuch złości czy konflikt nie oznacza zaburzenia. Znaczenie ma przede wszystkim powtarzalność, nasilenie, utrwalony charakter zachowania oraz jego konsekwencje.

Czy agresję można leczyć psychoterapią?

Tak. Psychoterapia może być ważnym elementem pracy nad agresją, szczególnie gdy problem wiąże się z trudnościami w regulowaniu emocji, impulsywnością, sposobem interpretowania sytuacji lub utrwalonymi schematami relacyjnymi.

Na czym polega terapia zaburzeń agresji?

Może obejmować analizę sytuacji wywołujących złość, rozpoznawanie emocji, pracę nad kontrolą impulsów, komunikacją oraz rozwijaniem alternatywnych sposobów reagowania.

Czy zaburzenia zachowania u dorosłych oznaczają zaburzenie osobowości?

Nie. Problemy z zachowaniem mogą mieć wiele przyczyn. Rozpoznanie zaburzenia osobowości wymaga znacznie szerszej i profesjonalnej oceny funkcjonowania pacjenta. Jeżeli psychoterapeuta zdiagnozuje u pacjenta zaburzenie osobowości to poinformuje go o tym, jednak wymaga to przeprowadzenia wnikliwego wywiadu obejmującego obserwację funkcjonowania pacjenta w różnych obszarach jego życia.

Czy warto rozpocząć terapię, jeśli osoba sama nie uważa, że ma problem?

Może to być trudniejsze, ale nie oznacza, że pomoc jest niemożliwa. Motywacja do zmiany może rozwijać się stopniowo w toku konsultacji i budowania relacji terapeutycznej. Jeżeli pacjent zgłosił się do psychoterapeuty, aby się temu przyjrzeć to jest szansa, że motywacja jest także jego. Jeżeli natomiast miałby nie mieć żadnej motywacji do zmiany, a uczęszczanie na terapię miałoby być pozorną chęcią zmiany, bo np. bliska osoba grozi odejściem i terapia jest jej warunkiem do pozostania w relacji, a pacjent nie chce się zmieniać tylko chce ją zatrzymać, to wówczas psychoterapeuta odmówi pracy terapeutycznej, gdyż gdy nie ma jakiejkolwiek motywacji własnej pacjenta do zmiany to zmiana nie jest możliwa. Pacjent jest współodpowiedzialny za tę pracę, więc musi chcieć się zmienić.

Kiedy agresja wymaga pilnej pomocy?

Jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia własnego albo innych osób, potrzebna jest pilna pomoc. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy korzystać z odpowiednich służb ratunkowych lub pomocy medycznej, a nie czekać na planową psychoterapię.